Tvrđave i stari gradovi Bijelog Polja

VOJNA ARHEOLOGIJA I BEDEMI PROŠLOSTI: Stari gradovi i utvrđenja Bijelog Polja Područje opštine Bijelo Polje obiluje materijalnim tragovima burne fortifikacijske istorije, koja se najslikovitije ogleda u ostacima starih utvrđenja, bedema, skrivenih zbjegova i odbrambenih kula. Zbog svog strateški presudnog geografskog položaja u dolini rijeke Lim – koja je vjekovima služila kao prirodna saobraćajnica i ključna spona između Jadranskog mora, primorja i duboke unutrašnjosti Balkana – ovaj kraj je kroz istoriju predstavljao vječitu metu osvajača. Kako bi se osigurali važni trgovački putevi (poput Dubrovačkog i Skadarskog puta) i na vrijeme uočilo kretanje neprijateljskih vojski, na teško pristupačnim uzvišenjima i prirodno zaštićenim liticama podizan je kompleksan, dubinski sistem odbrane. Ovi kameni stražari prošlosti svjedoče o strateškoj genijalnosti starih graditelja i vjekovnoj borbi za kontrolu nad dolinom Lima.

1. Stari grad Bihor (Bihorska tvrđava) – Centar vojne moći Stari grad Bihor predstavlja najznačajnije, najveće i arheološki najvrjednije srednjovjekovno i osmansko utvrđenje na širem prostoru bjelopoljske opštine. Smješten je na strmom, stjenovitom i dominantnom uzvišenju Gradina, iznad sela Bioča. Sa ove tačke pruža se nesmetan panoramski pogled na kilometre udaljene puteve, što je omogućavalo potpunu vojnu kontrolu nad čitavim Bihorom i dolinom Lima. STARI GRAD BIHOR
   (Vojno-administrativna hronologija) XIV - XV vijek | Podizanje tvrđave (Hrišćanska vlastela)
2. godina | Pad pod osmansku vlast (Ključna kaza)
3. godina | Zvanično napuštanje vojne posade Istorijski razvoj i smjena carstava Iako arheološki nalazi na brdu Gradina ukazuju na kontinuitet života još od praistorije i antike, sama tvrđava se u istorijskim izvorima najjasnije profiliše u XIV vijeku, u periodu jačanja srpske srednjovjekovne države. Bihor se u pisanim dokumentima pominje kao važan posjed hrišćanske vlastele i kao ključna carinska stanica na jednom od najprometnijih ogranaka Dubrovačkog puta. Osmanlije osvajaju Bihor 1455. godine, u naletu vojske Isak-bega, gotovo istovremeno kada pada i obližnji Novi Pazar. Od tog trenutka, utvrđenje potpuno mijenja ulogu: postaje sjedište istoimene kaze (vojno-administrativne oblasti) i jedna od najvažnijih odbrambenih baza u Novopazarskom sandžaku. U tvrđavi je vjekovima boravila stalna osmanska vojna posada pod komandom dizdara (zapovjednika tvrđave). Objekat je ostao u aktivnoj vojnoj upotrebi sve do sredine XIX vijeka (preciznije do 1852. godine), kada razvojem moderne artiljerije gubi svoj stari strateški značaj i biva trajno napušten. Arhitektonska rješenja i unutrašnjost bedema Arhitektonski, Bihor je građen po strogim i naprednim principima srednjovjekovne i rane novovjekovne fortifikacije. Kompleks je bio podijeljen na dva nivoa: Gornji grad (Citadela): Najviša i najbolje branjena tačka na samoj stijeni, rezervisana za zapovjednika posade i skladištenje municije. Donji grad: Širi prostor opasan moćnim kamenim bedemima koji prate prirodni, nepravilni oblik litice, gdje je bila smještena vojska. Zidovi su građeni od lokalnog, klesanog kamena vezanog krečnim malterom. Unutar bedema nalazili su se objekti neophodni za dugotrajnu odbranu: masivne kule sa topovskim otvorima i puškarnicama, vojne kasarne, barutana, stražarnice i mala džamija za potrebe posade. Tajna bihorske nepobjedivosti: Posebna zanimljivost utvrđenja, potvrđena narodnim predanjem i djelimičnim arheološkim sondiranjima, jeste postojanje skrivenog, izuzetno strmog podzemnog prolaza (ili dobro osigurane, nepristupačne staze) koji je iz unutrašnjosti citadele vodio pravo dolje do korita rijeke podno brda. Ovaj tajni put je omogućavao vojnicima da se pod okriljem noći snabdijevaju vodom i hranom, čineći tvrđavu praktično neosvojivom tokom višemjesečnih neprijateljskih opsada.
4. Kompleks Samograd – Antički i ranovizantijski sistem odbrane Iako se sam arheološki kompleks Samograd nalazi na istorijskoj tromeđi prema Beranama i Petnjici (geografski najbliže bjelopoljskom selu Brzava), on predstavlja neraskidiv dio odbrambenog sistema doline Lima i stariji sloj fortifikacije ovog kraja. Prirodna tvrđava: Samograd je dobio ime po fascinantnoj prirodnoj konfiguraciji terena – kompleks se sastoji od gigantskih, vertikalnih stijena koje izgledaju kao da su "same iznikle iz zemlje". Stari graditelji su iskoristili ove prirodne kamene gromade i među njima podigli masivne vezivne bedeme i kule. Justinijanova epoha: Istraživanja pokazuju da je ovaj fortifikacijski sistem bio najaktivniji u VI vijeku, u doba vizantijskog cara Justinijana I, kada je služio kao moćan odbrambeni kordon protiv prodiranja varvarskih plemena. Unutar njegovih zidina funkcionisao je pravi mali utvrđeni grad sa ranohrišćanskim bazilikama i zbjegom za civilno stanovništvo, pružajući sigurnost čitavom gornjem Polimlju vijekovima prije nego što je izgrađena Bihorska tvrđava.
5. Mreža praistorijskih i srednjovjekovnih gradina Odbrana bjelopoljskog kraja nije zavisila o samo jednom objektu. Čitav prostor opštine bio je premrežen manjim utvrđenjima, u arheologiji poznatim kao gradine. Ova utvrđenja su podizana još u bronzanom i gvozdenom dobu, a kasnije su ih Rimljani i srednjovjekovni vladari obnavljali: Gradina u Koritima: Strateško uzvišenje koje je kontrolisalo putne pravce prema Pešterskoj visoravni. Na ovom lokalitetu i danas su vidljivi ostaci praistorijskih kamenih suvomeđa i kasnijih srednjovjekovnih zidina. Gradina iznad ulašća Bistrice u Lim (Voljavac): Kontrolna tačka koja je obezbjeđivala ulaz u plodnu bistričku dolinu. Ova pozicija je omogućavala vojsci da na vrijeme uoči bilo kakvo kretanje duž riječnog toka i pošalje signale ostalim utvrđenjima. Utvrđeni lokaliteti u Zatonu i Brzavi: Ostaci manjih kamenih kastera (utvrđenja) koji su služili za smještaj manjih vojnih straža koje su obezbjeđivale karavane na Dubrovačkom putu.
6. Sistem begovskih kula i karaula (Kasni osmanski period) U XVII i XVIII vijeku, usljed promjene načina ratovanja i sve češćih upada hajdučkih četa, odbrambena strategija se sa visokih brda spušta u ravnicu i na same prilaze gradu. Tada nastaje specifičan sistem utvrđenih begovskih kula i karaula. Kule kao minijaturne tvrđave: Bogate bjelopoljske begovske porodice (poput Ćorovića, Zaimovića, Martinovića i Hajdarpašića) podizale su u bjelopoljskoj ravnici i prigradskim naseljima masivne kamene kule na tri ili četiri sprata. Ove zgrade su imale izuzetno debele zidove od klesanog kamena, prozore svedene na minimum i brojne puškarnice (mazgale) na gornjim spratovima. Prizemlje je obično služilo kao konjušnica i skladište hrane, dok se na gornjim nivoima živjelo i branilo. Sistem ranog upozorenja: Ove kule, zajedno sa vojnim karaulama raspoređenim duž granica kaze, funkcionisale su kao uvezan signalni sistem. U slučaju većeg napada ili pobune, stražari sa isturenih kula bi paljenjem velikih vatri ili pucnjima iz topova prenosili signal od kule do kule, sve do glavne posade u Starom gradu Bihoru. Na taj način, čitava dolina Lima mogla je biti alarmirana za svega nekoliko minuta. Današnje stanje i istorijski značaj Danas su od fortifikacijskog bogatstva Bijelog Polja uglavnom sačuvani impresivni ostaci – obrisi moćnih bedema Starog grada Bihora, kapi-kule, ostaci zidina na Samogradu i temelji starih begovskih kula. Iako su u ruševinama, ovi kameni spomenici predstavljaju neprocjenjivu "istorijsku arhivu pod otvorenim nebom". Za istraživače, istoričare i turiste avanturističkog duha, bjelopoljske tvrđave i bedemi nude fascinantan uvid u vojnu arhitekturu, strategiju preživljavanja i burnu prošlost ovog dijela Crne Gore. Oni su živi dokaz da je dolina Lima kroz vjekove bila prostor od ogromnog geopolitičkog značaja, gdje se opstanak mjerio visinom i čvrstinom kamenih zidova.