Najstariji pisani izvori koji osvjetljavaju širi prostor današnjih Tuzi potiču iz zlatnog doba srpske srednjovjekovne pismenosti. Toponimija i rani oblici organizacije ovog kraja pominju se još 1222. godine u povelji kralja Stefana Prvovjenčanog manastiru Žiči. Vijek i po kasnije, u čuvenim Dečanskim hrisovuljama kralja Stefana Dečanskog iz 1330. godine, eksplicitno se bilježi katun Lješ Tuzi, što predstavlja neprocjenjivo svjedočanstvo o ovom prostoru kao dio šireg arbanaškog stočarskog i plemenskog areala. Tokom srednjeg vijeka, društvena dinamika ovog područja bila je u potpunosti podređena katunskom i ranom plemenskom sistemu. Zajednice su imale nomadski i polunomadski karakter, sezonski se kretajući između bogatih pašnjaka u ravnici tokom zime i planinskih predjela Malesije tokom ljetnjih mjeseci. Život se odvijao u disperzovanim, otvorenim seoskim naseljima i privremenim katunima, bez potrebe za podizanjem trajnih gradskih bedema ili urbanih utvrđenja unutar samih naselja. Nakon pada Skadra i šireg regiona pod osmansku vlast krajem XV vijeka, ovaj kontinuitet života dobija novu administrativnu formu. U opširnom osmanskom defteru (popisu) iz 1485. godine, precizno se bilježe domaćinstva i stalna naselja na ovom području, što dokazuje da smjena imperija nije prekinula nit naseljavanja ovog plodnog i strateški važnog kraja.
Osmanska epoha: Razvoj otvorenog trgovačkog naselja i uspon vojnih utvrđenja Tokom dugog perioda osmanske uprave, stambeno, zanatsko i trgovačko jezgro Tuzi razvijalo se u niziji kao naselje otvorenog tipa, duboko oslonjeno na tradicionalnu plemensku podjelu Malesije. Međutim, zbog izuzetne geopolitičke važnosti ovog graničnog pojasa, Osmanlije su odbrambenu strategiju bazirale na kontroli okolnih visova. Upravo iznad samog naselja podignuta je moćna vojna tvrđava na brdu Dečić, koja je sa svojim garnizonom dominirala čitavim ovim dijelom Zetske ravnice i odigrala ključnu ulogu u kasnijim istorijskim sukobima (poput Ustanka Malisora 1911. godine). Dok je vojni život bio izolovan na utvrđenim kotama poput Dečića i obližnjeg Šipčanika, u samoj dolini i na blagim padinama oblikovao se specifičan tip balkansko-orijentalnog otvorenog naselja. Umjesto gradskih bedema, pejzaž Tuzi definisali su: Razvijeni trgovački putevi sa drumskim hanovima koji su povezivali Podgoricu i Skadar, Monumentalni sakralni objekti (katoličke crkve, pravoslavni hramovi i džamije) koji postaju centri pismenosti i okupljanja, Tradicionalna porodična domaćinstva i kule građene od lokalnog klesanog kamena, prilagođene i stanovanju i odbrani, Formiranje lokalnih pazara koji su postali tačke ekonomske razmjene između brđana i ravničara. Ovaj period donio je intenzivno prožimanje kultura, jezika i religija, oblikujući Malesiju u jedinstvenu antropogeografsku cjelinu. Savremeno doba: Administrativni uspon i transformacija u opštinski centar Moderni razvoj Tuzi dobija snažan zamah tokom XX vijeka, kada se naselje, zahvaljujući svom položaju na međunarodnoj magistralnoj i željezničkoj ruti između Podgorice i Skadra, profilše u ključno privredno i administrativno središte ovog dijela Crne Gore. Istorijska prekretnica u savremenoj istoriji grada nastupa 2018. godine, kada Tuzi dobijaju status samostalne opštine, čime se zaokružuje njihov viševjekovni teritorijalni i društveni identitet. Dobijanjem statusa opštinskog centra pokrenut je intenzivan proces urbanizacije. Izgrađene su moderne javne institucije, obrazovni centri, objekti kulture i savremena infrastruktura. Ipak, arhitekti modernih Tuzi uspjeli su da postignu balans: uprkos urbanom razvoju, grad je sačuvao snažnu vezu sa svojim tradicionalnim ambijentom, izbjegavajući agresivnu industrijalizaciju i zadržavajući šarm otvorenog, gostoprimstvenog i zelenog ravničarskog centra. Antropološki i arheološki supstrat: Malësia kao živi muzej tradicije Kulturni kod Tuzi i šire regije Malesije duboko je utisnut u vjekovno nasljeđe plemenskog života, gorštačkog ponosa i neraskidive veze sa surovim, ali veličanstvenim masivom Prokletija. Ovaj prostor ne govori kroz hladne zidine napuštenih tvrđava, već kroz živu, opipljivu tradiciju koja se prenosi s koljena na koljeno. Kao ključni elementi kulturnog identiteta izdvajaju se: Tradicionalna nošnja: Na čelu sa čuvenom džubletom (Xhubleta) – jednom od najstarijih tipova narodne nošnje na Balkanu, čiji ornamenti kriju drevne mediteranske simbole, Epska i usmena književnost: Bogato nasljeđe junačkih pjesama, legendi i istorijskih predanja koja se i danas cijene i pamte, Običajno pravo i etika: Duboko poštovanje date riječi (besa), tradicionalnog gostoprimstva i solidarnosti među zajednicama, Arheološki lokaliteti: Višeslojni tragovi starih seoskih nekropola, tumula, stećaka i ranohrišćanskih crkvišta rasutih širom Malesije. Pored bogatog antropološkog nasljeđa, prostor opštine obuhvata i spektakularne prirodne cjeline, poput divljeg kanjona rijeke Cijevne (Cem), planinskih prevoja i autentičnih sela u kojima se i danas prepoznaje izvorni ritam života i stara arhitektura krša. Zaključak Tuzi ne posjeduju srednjovjekovne tvrđave niti očuvane “stare gradove”, ali njihov istorijski značaj leži u dugom kontinuitetu života, kulturnoj raznolikosti i strateškom položaju između planine i ravnice. Od srednjovjekovnih katuna iz 13. i 14. vijeka, preko osmanskog perioda, pa sve do savremenog doba, ovaj prostor je neprekidno bio naseljen i oblikovan ljudskom aktivnošću. Zato se Tuzi danas ne posmatraju kroz arhitekturu utvrđenja, već kroz slojevitu istoriju, kulturni identitet i pejzaž u kojem se prošlost i sadašnjost prirodno prepliću.