Najstarsze źródła pisemne ukazujące szerszy obszar dzisiejszych Tuzi pochodzą ze złotego wieku serbskiej średniowiecznej alfabetyzacji. Toponimia i wczesne formy organizacji tego obszaru są wspomniane już w 1222 roku w dokumencie króla Stefana Pierwszego Koronowanego klasztoru w Žiča. Półtora wieku później, w słynnym chrysovulje Decani króla Stefana z Decani z 1330 roku, katun Lješ Tuzi jest wyraźnie odnotowany, co jest bezcennym świadectwem istnienia tego obszaru jako części szerszego obszaru bydła Arbanasi i plemiennego. W średniowieczu dynamika społeczna tego obszaru była całkowicie podporządkowana katun i wczesnym systemom plemiennym. Społeczności te miały charakter koczowniczy i półkoczowniczy, przemieszczając się sezonowo między bogatymi pastwiskami równin zimą a górzystymi regionami Malesji w miesiącach letnich. Życie toczyło się w rozproszonych, otwartych osadach wiejskich i tymczasowych katunach, bez konieczności wznoszenia stałych murów miejskich czy miejskich fortyfikacji w samych osadach. Po upadku Szkodra i całego regionu pod panowanie osmańskie pod koniec XV wieku ta ciągłość życia przybrała nową formę administracyjną. W obszernym imperium osmańskim (spisie ludności) z 1485 roku dokładnie odnotowano domy i stałe osady na tym terenie, co dowodzi, że zmiana imperium nie przerwała nici osadnictwa na tym żyznym i strategicznie ważnym terenie.
Era osmańska: rozwój otwartych osad handlowych i wzrost fortyfikacji wojskowych W długim okresie panowania osmańskiego centrum mieszkalne, rzemieślnicze i handlowe Tuzi rozwinęło się na nizinach jako osada typu otwartego, głęboko zakorzeniona w tradycyjnym podziale plemiennym Malezji. Jednak ze względu na wyjątkowe znaczenie geopolityczne tej strefy przygranicznej, Osmanowie oparli swoją strategię obronną na kontrolowaniu okolicznych wzgórz. Tuż nad samą osadą na wzgórzu Dečić zbudowano potężną twierdzę wojskową, która wraz ze swoim garnizonem dominowała nad całą częścią niziny Zeta i odegrała kluczową rolę w późniejszych konfliktach historycznych (takich jak powstanie w Malisorze w 1911 roku). Podczas gdy życie wojskowe było odizolowane na ufortyfikowanych wzniesieniach, takich jak Dečić i pobliski Šipčanik, w samej dolinie i na łagodnych stokach powstał specyficzny typ bałkańsko-orientalnej otwartej osady. Zamiast murów miejskich, krajobraz Tuzi definiowano przez: Rozwijano szlaki handlowe z drogowymi hanami łączącymi Podgoricę i Skadar, Monumentalne budynki sakralne (kościoły katolickie, cerkwie prawosławne i meczety), które stają się ośrodkami alfabetyzacji i gromadzenia, Tradycyjne rodzinne domy i wieże zbudowane z lokalnego kamienia, przystosowane zarówno do zabudowy, jak i obrony, Powstawały lokalne targi, które stały się punktami wymiany gospodarczej między wzgórzami a równinami. Ten okres przyniósł intensywne przenikanie się kultur, języków i religii, kształtując Malezję w jedną antropogeograficzną całość. Epoka nowożytna: wzrost administracyjny i przemiana w centrum miejskie Nowoczesny rozwój Tuzi nabrał silnego impetu w XX wieku, kiedy osada, dzięki położeniu na międzynarodowej głównej i kolejowej trasie między Podgoricą a Szkodrą, wyznaczyła się jako kluczowe centrum gospodarcze i administracyjne tej części Czarnogóry. Historyczny punkt zwrotny w nowożytnej historii miasta nastąpił w 2018 roku, kiedy Tuzi uzyskało status niezależnej gminy, co uzupełniło ich wielowiekową tożsamość terytorialną i społeczną. Wraz z uzyskaniem statusu centrum miejskiego rozpoczęto intensywny proces urbanizacji. Powstały nowoczesne instytucje publiczne, centra edukacyjne, obiekty kulturalne oraz nowoczesna infrastruktura. Mimo to architekci nowoczesnego Tuzi zdołali znaleźć równowagę: pomimo rozwoju urbanistycznego miasto zachowało silny związek ze swoim tradycyjnym klimatem, unikając agresywnej industrializacji i zachowując urok otwartego, gościnnego i zielonego równinowego centrum. Podłoże antropologiczne i archeologiczne: Malësia jako żywe muzeum tradycji Kodeks kulturowy Tuzi i szerszego regionu Malesia jest głęboko zakorzeniony w wielowiekowym dziedzictwie życia plemiennego, dumie górali oraz nierozerwalnym związkiem z surowym, lecz majestatycznym masywem Prokletije. Ta przestrzeń nie przemawia przez zimne mury opuszczonych twierdz, lecz przez żywą, namacalną tradycję przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Kluczowe elementy tożsamości kulturowej to: Strój tradycyjny: Na czele ze słynnym Jubletą (Xhubleta) – jednym z najstarszych typów stroju ludowego na Bałkanach, którego ozdoby skrywają starożytne symbole śródziemnomorskie, Epicka i ustna literatura: bogate dziedzictwo heroicznych wierszy, legend i opowieści historycznych, które są do dziś pielęgnowane i pamiętane Prawo zwyczajowe i etyka: Głęboki szacunek dla słowa (gniew), tradycyjna gościnność i solidarność między społecznościami. Stanowiska archeologiczne: Wielowarstwowe ślady dawnych wiejskich nekropolii, kurwelów, nagrobków i wczesnochrześcijańskich kościołów rozsianych po całej Malezji. Oprócz bogatego dziedzictwa antropologicznego obszar gminy obejmuje także spektakularne jednostki przyrody, takie jak dziki kanion rzeki Cjewna (Cem), przełęcze górskie oraz autentyczne wsie, gdzie wciąż dostrzega się oryginalny rytm życia i dawną architekturę krasu. Podsumowanie Tuzi nie posiadają średniowiecznych twierdz ani zachowanych "starych miast", ale ich historyczne znaczenie tkwi w długiej ciągłości życia, różnorodności kulturowej oraz strategicznym położeniu między górą a równiną. Od średniowiecznych katunów XIII i XIV wieku, przez okres osmański, aż po czasy współczesne, obszar ten był nieustannie zamieszkany i kształtowany przez działalność człowieka. Dlatego właśnie dzisiejsze Tuzi nie jest postrzegane przez pryzmat architektury fortyfikacji, lecz przez wielowarstwową historię, tożsamość kulturową i krajobraz, w którym przeszłość i teraźniejszość naturalnie się splatają.